Ukryta wiadomość.

Ukryta wiadomość.

Jak mówią, na początku było słowo. Bo to słowa są podwaliną naszej cywilizacji. Ozdoby, które noszono, aby odkreślić piękno i wnieść czar do życia wysoko urodzonych obywateli zawsze miały jakieś przesłanie. „Sprawuję władzę”, „moje serce jest zajęte”, „ślubuję lojalność królowi/ mojej kompanii”. Ale w erze napoleońskiej, noszenie biżuterii poszło o krok dalej. Niczym na wojnie, w ozdobach zaczęto szyfrować realne wiadomości.

W XIX wieku na utożsamianie klejnotów z konkretną cechą duży wpływ miała literatura. Wydana w 1850 powieść Wilkie Collinsa pod tytułem „Moonstone”, uważana za jedną z pierwszych powieści kryminalnych, opowiada nie, jak mogłoby się wydawać, o kamieniu księżycowym, lecz indyjskim diamencie. Bardzo szybko utożsamiono go ze słynnym Kooh – i – Noor (1), największym diamentem świata. Tytuł powieści wiązał kamień z hinduskim bogiem księżyca, Chandrą, który jako jeden z wielu chronił diamentu na rozkaz boga Wisznu, a który również został dany młodej angielce na osiemnaste urodziny – od tego momentu zaczyna się intryga i wielka ucieczka w imię świętego diamentu. Będący realnie własnością rodziny królewskiej diament bardzo szybko stał się symbolem klątwy i przekleństwa.

Mówiono, że diamenty przynoszą szczęście każdej kobiecie, lecz zgubę każdemu mężczyźnie – na szczęście nie do końca się spełniło, ale tragiczna śmierć ukochanego męża księżnej Victorii, Alberta na pewno potwierdziła tę ponurą wróżbę.

Diament Kooh – i – Noor

Biblia

O kamieniach szlachetnych wspominano również w Biblii, i właśnie te kamienie stały się w owym czasie najbardziej popularne. E.W. Streeter w wydanej w 1877 roku książce „Precious Stones and Gems” opisał dokładnie powiązane z Apostołami, wymienione w Piśmie Świętym kamienie szlachetne. W innych dziełach przypomniał również kamienie, opisane w Księdze Wyjścia, oraz Księdze Objawienia. Były to jaspisy, szafiry, chalcedony, szmaragdy, ametysty, topazy, beryle i wiele innych. Miały więc one „Biblijne referencje”. Z tego powodu bardzo często noszone były przez przedstawicieli wyższych sfer społecznych.

W XIX wieku wiedzę o kamieniach czerpano również ze średniowiecza. Połączenie turkusu i rubinu, to popularny przez lata przekaz związany z miłością. Przedstawiał prawdziwe uczucie obrazowane przez turkus i jego ochronę pod postacią rubinu. Ale kamienie miały wiele innych twarzy. Onyks, noszony na naszyjniku w formie krzyża był biżuterią żałobną. Wspomniane już rubiny przepowiadać mogły spokój bądź złą passę poprzez swoje ciemnienie albo opalizowanie.

Turkusy bladły, gdy nosząca je osoba była chora i całkowicie traciły kolor, gdy zmarła, by odzyskać go dopiero na nowym, zdrowym właścicielu. Szafiry chroniły czystości swojego właściciela.

Perły natomiast, oznaczające piękno i połączone z imieniem Margarita, pochodzące z greckiego określenia margaron miały również inną, smutną konotację: to inaczej łzy. Właśnie to znaczenie pojawiło się w powieści Charlotte Yonge z 1856 roku The Daisy Chain, mówiącej o obrączce z pereł, danej jednej z bohaterek jako pierścionek zaręczynowy – przesąd, aby nie łączyć pereł z małżeństwem objawił swoją twarz, gdy jej wybranek nie powraca z morskich wojaży.

Wiadomość

Oprócz swojego legendarnego znaczenia, kamienie zaczęto używać również po to, aby szyfrować w biżuterii wiadomość. We wczesnym okresie wiktoriańskim w postaci małych spinek, charmsów lub pierścieni używano pierwszych liter poszczególnych kamieni szlachetnych, aby przekazać informacje, komunikat, sekret. Dla przykładu – darząc kogoś dużym szacunkiem, darowano mu bransoletkę oznaczającą słowo szacunek – Regard (2), składającą się z ułożonych kolejno: Rubinu, szmaragdu (Emerald), Granatu, Ametystu, Rubinu i Diamentu. Takich sentencji było wiele – szczególnie dobrze miały się miłosne wyznania (3).

Wiktoriańska bransoletka z zaszyfrowanym słowem Szacunek -Regard, XIX wiek, rubiny, szmaragd, granat, ametyst, diament. GIA. Wiktoriański pierścień, z zaszyfrowanym słowem Dearest, XIX wiek, diament, szmaragdy, ametyst, rubin, szafir, turmalin. GIA.

Dla bardziej wtajemniczonych przeznaczano kamienie, które niegdyś miały alternatywne nazwy np. w czasach średniowiecznych vermeil oznaczał granat, a jacint to inaczej nazwa hiacyntu. Taka wiadomość z pewnością docierała tylko do wybranych – lub wybranej, obdarowanej danym przedmiotem osoby.

Symbolika

Odwzorowania, obecne w biżuterii, również przekazywały sekretne wiadomości.

Zawieszki do bransoletek często przedstawiały kłódkę w kształcie serca i kluczyk. Torebki czy książki zdobione były warkoczykami stworzonymi z prawdziwych włosów lub obrazem rąk trzymających kwiaty z dodatkową kombinacją kamieni zawierających sentencje.

Symbol liry z porwanymi strunami oznaczał rozpaczliwe wezwanie „qui me negligee me desole” – „przez zaniedbanie, rujnujesz mnie”.

Symbol psa oznaczał natomiast „służyłem Ci wiernie”, znak strzały z kolei – „błyszczy, ale rani” (4).

Serce z dziurką wołało „tutaj masz klucz” (5), natomiast Kupidyn ujeżdżający lwa bezczelnie oznajmiał „zrobiłam z niego baranka” (6). Odpowiedzią na to ostatnie wyznanie mógł być obrazek motyla, oznaczający „jestem usidlona/ usidlony” (7).

Tajemniczą i nieco filozoficzną sentencją był natomiast, równie słynny w XIX wieku symbol plusa i minusa, który oznaczał: „Kocham cię (+) więcej niż wczoraj, (-) mniej niż jutro” – z francuskiego „plus qu’hier, moins que demain”.

Broszka – strzała, ok. 1839 – 1901, grawerowane srebro

Dziś zapomnieliśmy nieco o symbolicznym wydźwięku akrostycznej biżuterii. Pomimo jej niezwykłego czaru i głębokiej tajemniczości, biżuterię zaczęto traktować jako ozdobę, zaniedbując nieco jej znaczenie. Odgadywanie wiadomości ukrytej w naszyjniku – ach! Nie wiem, jak Ty, ale ja mogłabym przeglądać takie naszyjniki godzinami, rozmyślając, co tu jest zakodowane…

Ostateczną, najbardziej poprawną treść zna tylko właściciel tego klejnotu. Dlatego też wspominam Ci o tych wiadomościach, aby przypomnieć nieco, co mówiły kiedyś klejnoty. A raczej – co mogą nam powiedzieć również dziś.

 


Bibliografia:

1 .Diament Kooh – i – Noor – https://www.ndtv.com/india-news/india-to-britain-guess-you-didnt-steal-our-kohinoor-diamond-after-all-1396873
2. Wiktoriańska bransoletka z zaszyfrowanym słowem Szacunek -Regard, XIX wiek, rubiny, szmaragd, granat, ametyst, diament. GIA. – https://4cs.gia.edu/en-us/blog/secret-messages-jewelry-acrostic-jewelry/
3. Wiktoriański pierścień, z zaszyfrowanym słowem Dearest, XIX wiek, diament, szmaragdy, ametyst, rubin, szafir, turmalin. GIA. – https://4cs.gia.edu/en-us/blog/secret-messages-jewelry-acrostic-jewelry/
4. Broszka – strzała, ok. 1839 – 1901, grawerowane srebro – https://www.antiquejewellerycompany.com/shop/large-silver-victorian-engraved-arrow-brooch/
5. Broszka -kłódka z kluczem, z dodatkowo zaszyfrowanym słowem Regards, XIX wiek, złoto, perły, rubiny, szmaragd, granat, ametyst, diament,
http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/the-jewellery-collection-of-the-late-michael-wellby-an-eclectic-eye-jewels-spanning-four-centuries/lot.74.html
6. Rzeźba przedstawiająca Kupidyna ujeżdżającego lwa, XIX wiek, wykonana z kamienia – https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:2957272
7. Broszka – motyl, ok 1820, złoto diamenty, szmaragdy, rubiny, szafiry – https://www.1stdibs.com/jewelry/brooches/brooches/antique-georgian-butterfly-flight-brooch/id-j_4390691/